De kerkdeur van de hoofdingang van de Sint Gummaruskerk gaf zich niet zomaar gewonnen. De imposante deur liet zich alleen met een stevige ruk bevrijden uit haar beklemde positie. Een hartelijke ontvangst viel mij ten deel door mevrouw Leontine Tjioe en de heer Hein Veraart. Zij traden op als gastvrouw en -heer voor mijn rondleiding. Na de uitgebreide rondgang is de conclusie dat deze karakteristieke en imposante kerk omgeven is met verhalen en wetenswaardigheden. De Sint Gummaruskerk is niet zomaar een grote kerk die tevens dient als een ‘landmark’ van de regio, deze kerk is een icoon om trots op te zijn.

Geschiedenis

De Gummaruskerk, zoals we deze nu kennen, is gebouwd achter de originele kerk, die op de Markt stond. Architect Pierre Cuypers (1827 – 1921) heeft niet alleen het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam ontworpen, maar ook onze eigen Gummaruskerk. Eerlijkheidshalve moet gezegd worden dat het ontwerp aangepast en uitgewerkt is door zijn zoon Jos Cuypers (1861 – 1949) en zijn compagnon Jan Stuyt (1868 – 1934). Het boek De Sint Gummaruskerk 1903-2003, honderd jaar foto’s van een kanjermonument omschrijft hoe de kerk na voltooiing is gaan verzakken en hoe uiteindelijk vele decennia later de oplossing tot stand gekomen is.

Vrijwilligers als ruggengraat

Vrijwilligers zijn altijd, tot op de dag van vandaag, de ruggegraat voor de Gummaruskerk geweest. Leek de kerk ongeschonden de Tweede Wereldoorlog achter zich te laten, bliezen de bezetters alsnog de kerk op. Weg oriëntatiepunt en weg torenhoog strategische uitkijkpost voor de geallieerden. Maar het waren de vrijwilligers die voor het opblazen van de kerk haar inventaris zoveel als mogelijk in veiligheid brachten. Na de oorlog en tijdens de later uitgevoerde restauraties hebben professionals en ook weer vrijwilligers gezamenlijk zorggedragen voor de opbouw en het onderhoud van deze kerk. Zo hebben destijds leerlingen en docenten van de ambachtsschool hun expertise aangewend om siersmeedwerk voor de kerk te maken. Het zijn dan ook die vrijwilligers die vandaag de dag nog de pakkende verhalen kunnen vertellen. Zo heeft de vroegere Steenbergse kapper Theo van Drunen enkele originele tegeltjes uit de puinhopen van de opgeblazen Gummarus kunnen redden. Vele jaren later heeft mevrouw Van Drunen de tegeltjes aan de kerk overgedragen. Met de restauratie is rekening gehouden met de kleurstelling en de motieven van deze tegeltjes. Trots hangen de originele tegeltjes nog steeds in de kerk, voor iedereen te bezichtigen. Ook te bezichtigen zijn de vele schilderijen die Hein Veraart van onder het stof gered heeft om deze weer een plaats te geven in de kerk.

Rondgang in de kerk

De Gummaruskerk laat zich het best omschrijven als een robuuste spitse, grande dame van buiten en gracieus met ronde gewelven van binnen. Deze kerk is dan ook gebouwd voor het oog en voor haar taak als kerk. Lachend vervolgde mevrouw Tjioe haar eigen weg op het moment dat we in de kerk naar boven zouden gaan. Hein Veraart gaf aan dat hij rustig voor zou gaan en dat we geen haast hadden. Op dat moment had ik beter moeten weten! Via draaitrappen, houten stellingen en op hoogte aangebrachte iel ogende houten laddertjes heb ik het binnenste van de Gummarus mogen bewonderen. Diep bukkend over en door smalle gaanderijen, kleine deurtjes en het maken van een onmogelijke overstap naar beneden om uiteindelijk boven uit te komen (volgt u het nog?) kwam ik op hoge hoogte. Schitterend uitzicht over Steenbergen en haar omgeving. Nog een trap en een diepe bukbeweging bracht ons bij de klokken. Voor mij altijd het heilige der heilige van een kerk. Vier klokken hangende in klokkenstoelen, verschillend in grootte, staan rustig te wachten bij een galmgat. De zonnestralen kruipen naar binnen en de rust is alles overheersend. Boven ons rest nog het stalen skelet, afgedekt met leien, dat de zo kenmerkende spits van de Gummaruskerk vormt. Hier even geen hoogtevrees, hier een moment van weldadige spirituele bezinning.

Financieel lastige tijden

Dit majestueuze rijksmonument kent echter ook een welhaast continu aanwezige keerzijde. Een financiële keerzijde wel te verstaan. Het noodzakelijke onderhoud en de reparaties vergen veel aandacht. De kosten nemen toe (mede door de regelgeving inzake rijksmonumenten/monumentenwet en strengere (Arbo)wetgeving), terwijl de subsidies en giften/schenkingen afnemen. Zo is destijds met veel moeite het oude roosvenster vervangen door een nieuw. Leerlingen van de Maria Regina basisschool hebben financieel bijgedragen door een sponsorloop te organiseren. Bijzonder is dat het hart van het huidige nieuwe roosvenster bestaat uit glas van het oude venster. Historie zo dichtbij. Een lastiger onderwerp is het Mariabeeld met kindje Jezus zonder hoofd (hoek Doktersdreefje/Nieuwstad, gemaakt door kunstenaar Niels Steenbergen). Zo’n vijf jaar geleden is het hoofdje van kindje Jezus verdwenen. Herstel kost ruim tweeduizend euro. Geld dat er (nog) niet is. Nadat we weer met beide benen op de grond stonden, en de heer Harry van Elzakker was aangeschoven, wachtte een geurende kop koffie. De benodigde financiën is voor iedereen een punt van zorg, maar de intense liefde voor deze kerk is alles overheersend.

Uniek tegeltableau

In een notendop enkele bijzonderheden van dit imposante Huis van God. Een bezoek zeker waard. Voor dat u dan de kerk betreedt, moet u – ja, u moet! – omhoog kijken. In de driehoek ziet u een opvallend geel-blauw tegeltableau met twee lammeren bij een kruis. Het originele tegeltableau was erg beschadigd (vermoedelijk door de oorlog). De commissie 100-jaar Gummarus heeft in Makkum een nieuw 100% gelijkend tegeltableau laten maken en aan de kerk geschonken. Alleen de tekst 2003 eeuwfeest is toegevoegd ter ere van het 100-jarig jubileum van d’n Gum. Denk niet dat het oude tableau verwijderd is. Dat is nog aanwezig… daar waar het oorspronkelijk zat… onder het nieuwe tegeltableau.